Sistemaning mumkin bo’lgan ko’chishlari. Ideal bog’lanishlar

Sistemaning mumkin bo’lgan ko’chishlari. Ideal bog’lanishlar
Rahbar  Zokirova D.A.
   Sistemaning mumkin bo’lgan ko’chishini o’rganishdan avval nuqtaning mumkin bo’lgan ko’chishini tariflaymiz.
   Berilgan paytda nuqtaning unga qo’yilgan bog’lanish cheklashlarini qanoatlantiruvchi har qanday cheksiz kichik ko’chishlarga  mumkin bo’lgan ko’chishlar deyiladi. Nuqtaning mumkin bo’lgan ko’chishini   vektor bilan belgilaymiz.  vektorning koordinata o’qlaridagi proeksiyalarini  bilan belgilaymiz; bu kattaliklar  nuqta koordinatalarining  variatsiyalari deb ham ataladi. U holda mumkin bo’lgan ko’chish vektorini  nuqta koordinatalarining variatsiyalari orqali quyidagicha ifodalash mumkin:
     
   Sistemani tashkil etuvchi nuqtalar mumkin bo’lgan ko’chishlari sistemaning mumkin bo’lgan ko’chishlari deyiladi. Sistema nuqtalarining mumkin bo’lgan ko’chishlari quyidagi ikki shartni qanoatlantirishi kerak:
  1. Sistema nuqtalarining mumkin bo’lgan ko’chishlari cheksiz kichik bo’lishi kerak. Agar bu ko’chishlar chekli bo’lsa, sistema boshqa vaziyatga o’tib sistemaning muvozanat sharti o’zgaradi.
  2. Sistema nuqtalarining mumkin bo’lgan ko’chishida sistemaga qo’yilgan barcha bog’lanishlar saqlanib qolishi kerak. Agar bog’lanishlar buzilsa, sistemaning ko’rinishi o’zgaradi.
   Statsionar golonomli bog’lanishdagi sistemaning bir-biriga bog’liq bo’lmagan mumkin bo’lgan ko’chishlari soni shu sistemaning erkinlik darajasi deyiladi. S ta golonomli bog’lanish tasiridagi n ta nuqtadan tashkil topgan sistemaning erkinlik darajasini k bilan belgilasak,
   k = 3n – S   deb yozish mumkin.
Tenglik ishorasi bilan berilgan boglanishlar boshatmaydigan boglanishlar deyiladi.Tehgsizlik  bilan ifodalanadigan boglanishlar boshadigan boglanishlar deyiladi. Boglanishlar tenglamasiga faqat nuqta koortinatalari kirsa, bunday boglanishlar golonom (yoki geometric) boglanishlar deyiladi.Boglanishlar tenglamasiga nuqta koordinatasini vaqat vaqt boyicha hosilalari kirib,bu boglanishlar integrallanadigan bolsa, ularga begolonomlar yoki kinematik boglanishlar deyiladi.Gonolomli ham, begolonom boglanishlar ham statsonar va nostatsonar boglanishlarga bolinadi.Agar boglanishlar vaqtga bogliq bolsa, u boglanishlar nostatsonar boglanishlar deyiladi.Statsonar va nostatsonar boglanishlar boshatmaydigan vaboshatadigan bolishi mumkin.
                     Adabiyotlar.
1.P.Shohaydarova. Sh.Shoziyotov. Sh.Zoirov. “Nazariy mexanika”, darslik. 1991 yil.
2.T.R.Rashidov. “Nazariy mexanika asoslari”. 1990 yil.